Civiltà montana - Valsusa vive

VALSUSA VIVE
Vai ai contenuti

Menu principale:

CIVILTA' MONTANA

SIVILTÀ MONTAGNIN-A E PAESAN-A
Presa Cattero (alt. 1030 m)

An sla montagna ‘d Vaie, a ovest ëd la Mura a 1030 mt. d’autëssa tra ij pra vërd as treuva Presa Caté (Presa = proprietà) formà da doe abitassion; la part interna dla ca veja a l’è dël 1622 e la part esterna dël 1862. La costrussion neuva a l’è dël 1922.
Tute e doe le costrussion a l’avìjo la stala, la pi antica dcò la fnera e a son piassà ant na bela cort ch’a fa da pogieul sla Val Susa.
D’istà, la cort oltre a esse ël pòst d’union ëd le famije a servìa a bate la séil con le “galavie” (arnèis ëd bòsch unì da na cinghia ‘d coram).




CIVILTA' MONTANA E PAESANA
Presa Cattero (alt. 1030 m)

Sulla montagna di Vaie, ad ovest della Mura, a 1030 metri di altezza tra i verdi prati si trova Presa Cattero (Presa = presa di possesso) formata da due casolari, di cui uno nella parte interna risale al 1622 e nella parte esterna al 1862. L'altro è stato costruito nel 1922.
Tutti e due i caseggiati erano muniti di stalle e fienili per la pastorizia e sono esposti con un ampio cortile come un balcone sulla Valle di Susa.
Nel periodo estivo il cortile, oltre ad essere punto d'incontro e di unione tra gli abitanti della montagna, serviva per la battitura della segale con le "galavie" (bastoni di legno uniti da una cintura di cuoio).

CIVILISATION DE MONTAGNE ET DE VILLAGE
Presa Cattero (alt. 1030 m)

Sur la montagne de Vaie, à l’ouest de la bourgade Mura, à 1030 mètres d’altitude dans les près verts on trouve Presa Cattero (Presa = signifie pris de possession). Elle est composée par deux maison: la plus vieille remonte pour la partie intérieure au 1622 et pour la partie extérieure au 1862.  L’autre maison a été bâtie en 1922.
Les deux maisons avaient des étables et de fenils pour les activités de l’élevage: devant leur s’ouvre une grande cour qui est comme un balcon d’où on peut admirer le panorama de la Vallée de Suse.
Pendant l’été la cour, qui a toujours été un point de rencontre et d’union pour les habitants de la montagne, était  utilisée  aussi pour le battage du seigle avec les “galavie” ( bâtons de bois joints par une ceinture en cuir).

MOUNTAIN AND VILLAGE CIVILISATION
Presa Cattero (alt. 1030 m)

On the mountains of Vaie, to the west of the little village Mura, at the height of 1030 metres an the green meadows we find Presa Cattero (Presa = means taking possession). It’s composed by two cottages: the oldest one dates back to 1622 inside and to 1862 on outside. The other one was built in 1922.
Both the cottages had stalls and barns for sheep-rearing: in front of them there is a courtyard where people can admire the Susa valley view.
During the summer the courtyard, which has always been a meeting –point for people who live in the mountains, was also used for threshing of rye-flour with the “galavie” ( wooden sticks linked by a leather belt).

BERG - UND DORFZIVILISATION
Presa Cattero (alt. 1030 m)

In den Bergen von Vaie, westlich von dem Weiler Mura, an der Höhe von 1030 Meter in den grünen Wiesen finden wir Presa Cattero ( Presa = bedeutet Besitznahme). Es ist aus zwei Schutzhütten bestehende: die alteste reicht drinnen am 1622 zurück und draußen am 1862 zurück.
Beide Schutzhütten hatten Ställe und Heuscheunen für die Viehzucht: davor steht ein großer Hof wo man die Aussicht des ganzen Susa –Tal sehen Kann.
Wahrend des Sommers der Hof, der ein Treffpunkt für die Leute des Berges ist, wird auch für das Schlagen der Hof, des Roggens mit den „ galavie“ gebraucht (“galavie” sind Stöcke von einem Ledergürtel verbunden)

Esperiense dël Piemontèis a scòla ëd la Magistra Gemma Cattero
(Scòla ëd Vaje an Valsusa)



Ogni erbo a ciama soa tèra, le radis as pianto drinta, la sava a monta e l'erbo a pija vita, a chërs drit,  rubust vers ël cel, tut son ij campagnin a lo san e lo buto an pratica.       
Fé scòla a l'é l'istess: sensa mostreje a conòsse la tèra dij sò vej a l'é deje n'istrussion superficial.    A bzogna parte da le radis, la tèra 'ndova son nà.     
A Vaje, an Valsusa, j'anlev ëd la tersa elementar a l'han amparane d'còse studiand l'ambient travers ël lengage popolar, a l'han conossù na siviltà  ch 'a stasìa për meuire e a l'era 'n darmage ignorela!      A l'han anterogà ij vej e da lor a l'han fasse conté le stòrie, le legende dël pòst a l'ha ëscrivuje mal 'nt soa parlada sij feuj.    Parei a l'é naje la necessità dë scrivje bin, second le regole dla GRAMMATICA E LA GRAFÌA PIEMONTÈISA ëd CAMILLO BRERO
ë = ë muta    ( carëtta, carëssa, gëmma, fiëtta, barëtta)
j  = suono molle ( fija, veja, travaj, fèje)
ò = come la o italiana (lòsna, ij bòt, Tòni òr, còl )
eu= come la eu francese ( bleu, cheur, feu, maleur, seugn, boneur,maleur)
u = come la u francese (fus, bust, frust, muraja, ancuso)
n- = faucal, si pronuncia staccata (cun-a, brun-a, përson-a, un-a, lun-a)
s-c= si legge staccato ( s-cianché, s-ciapé, s-ciass )
z =  suono dolce (zonzoné, vëzzo, zanzara, ronze, dzora)
Da le stòrie, da le legende, a son ëvnù a saveje la manera 'd vive 'd na vòlta.
Për esempi, che a Vaje ij vej a coltivavo la canòa e le dòne, ant le lunghe sèire dl'invern, a la filavo për fé la tèila.
A tute ste arserche d'ambient  a l'han ëdcò  partessipà coj ch’a rivavo da d'autri paragi e a l'han portane j’ arcòrd ëd soa tèra; e gnente a l'é stàit pì util e pì interessant che fé 'd confront.



Vej mesté

Antor      = innestatore
Anciové =  Venditore di acciughe                         
Barbé     =  barbiere
Bergé     =  pastore
Biarlé   o biarlor = colui che irriga i prati e i campi
Bigaté    = allevatore e commerciante di bachi da seta
Botalé o bojé = bottaio, chi fabbrica, ripara o vende botti
Bolajé    = cercatore e venditore di funghi
Boralié   = chi ripara la bardatura del cavallo
Brindor  = brentatore, facchino da vino
Brochëtàire = chi vende chiodi e bròche (piccoli chiodi con la testa larga)
Boscajant, boscairant = boscaiolo
Buratiné  = burattinaio



Cadreghé =  seggiolaio, fabricante o venditore di sedie
Caliè       = calzolaio, artigiano che fabbrica le calzature
Cantinè   =cantiniere, oste
Carpentié = carpentiere
Cartonè   = carrettiere
Cassador = cacciatore
Cavagné = cestaio, chi fa o vende ceste o canestri
Cavié     =  chi comperava  capelli
Cementeur = cementista
Ciarboné o carboné = carbonaio
Ciarlatan = ciarlatano, saltimbanco, imbonitore
Ciavatin  = ciabattino, colui che ripara le scarpe
Ciclista  = chi ripara biciclette, chi va in bicicletta
Ciocaté = campanaro
Comerciant = commerciante
Contadin, campagnin  = contadino
Cordé       =  fabbricante di corde
Cusiné     = cuoco


Darboné   = colui che tende le trappole alle talpe
Dësbator  = colui che percuote i ricci maturi sui castagni
Ebanista  = colui che lavora il legno pregiato
Elettricista = elettricista
Feracaval   maniscalco, chi ferra i cavalli
Foaté       = colui che tira con la frusta
Feramiù   = rigattiere, chi raccoglie il ferro vecchio
Fré           = fabbro
Gablé      = gabelliere, daziario, addetto alle tasse
Giornalé = giornalaio
Grossista = commerciante che vende all'ingrosso
Imbianchin = decoratore
Infermé   = infermiere
Laitassé  = lattaio
Machinista = macchinista
Magnin    = stagnaio
Manoval  = manovale
Marghé   = malgaro o margaro, proprietario di armenti (deriva da malga)
Maslé     = macellaio
Masoé    =  mezzadro
Matarassé = materassaio
Mèisinor  = guaritore
Mërcandin = merciaio
Mërcant   = mercante
Mineur    = minatore
Minusié = falegname
Mobilié  = mobiliere
Molìta    = arrotino
Musicant = musicante, suonatore in una banda musicale
Muliné    = mugnaio
Murador  = muratore
Negossiant= negoziante
Panaté      = panettiere
Parapiuvé = ombrellaio, chi vende o ripara ombrelli
Pastissé   = pasticcere, chi fa o vende dolciumi
Pëscador = pescatore
Piastrelista =  piastrellista
Picapere   = tagliapietre, scalpellino, spacca pietre
Polajé     = Pollivendolo, allevatore e mercante di polli
Pompista = pompiere, vigile del fuoco
Portié     = portiere, portinaio
Postin    =  portalettere
Ressiàire = segatore
Sacrista  = sagrestano
Saron, saroné = artigiano che costruiva e riparava i carri
Sartor    =  sarto
Saotissé    = salumiere, pizzicagnolo
Scultor      = scultore
Scrivan     = scrivano
Sensal      = mediatore
Sèitor       = mietitore, falciatore
Slé           = sellaio
Socolé     = zoccolaio
Sotror     = becchino, sepellitore, Necroforo
Spaciafornel = spazzacamino
Spassin    = spazzino
Spessiari= farmacista
Sterninghin = selciatore, addetto alla selciatura delle strade
Strassé    = straccivendolo
Tabachin = tabaccaio
Teatrant = teatrante, comico
Tolé       = lattoniere
Trabucant = muratore, addetto ai rinzaffi
Tomé      = venditore di formaggi
Saldeur   = saldatore
Sèitor     = taglia erba
Tubista  = tubista                          
Vetrié    = vetraio
Vetrinista = adetto alle vetrine
Verduré  = verduriere
Verniseur  = verniciatore



Mëstë dle done dël Passà e d'ancheuj

Bàila      =  balia, nutrice
Bërgera  = pastorella
Bordeusa = cucitrice di tomaie delle scarpe
Bustera   = bustaia
Comessa  = commessa
Filòira     = filatrice
Lavandera = lavandaia
Levatriss  = ostetrica
Majera     = maglierista
Masoera  = Moglie e collaboratrice del mezzadro
Modista  = modista
Panatera  = venditrice di pane
Pastora   = pastorella di greggi
Pennòira = pettinatrice
Përpetua  = domestica di un sacerdote
Plissòira = pellicciaia
Ricamatris = ricamatrice
Sartòira  =  sarta
Scuffieusa = chi confezionava cuffie per costumi
Stiròira   = stiratrice
Tomera   = venditrice di formaggi
Vërdurera = venditrice di verdura



Travaj dij campagnin, dij bërgé e dij pastor

Ampajé        =  preparare la lettiera per le bestie
Andrugé       =  spargere il letame
Arcaussé      =  rincalazare, ricoprire di terra la base degli arbusti
Ciapoté        =  tagliare a pezzi
Cissé            =  stimolare le mucche a camminare
Cheuje         =  raccogliere i frutti
Concimé      =  concimare con concime chimico
Dësfojé        = Togliere le foglie al granoturco
Anté             =  innestare
Fné               =  fienare, raccogliere il fieno
Larghé          =  condurre le bestie al pascolo
Lauré            =  arare
Martlé 'l daj =  martellare la falce
Molé 'l daj   =  affilare la falce
Mëssoné      =  spigolare
Mose/ monse= mungere
Pianté          =  piantare
Picoté          =  liberare le castagne dal riccio con il "picòt"
Puvé            =   potare
Rapolé        =   racimolare l'uva rimasta (o le castagne)
Rastlé         =   rastrellare
Sapé            =   zappare
S-ciapé 'd bòsch  = spaccar legna
Sëmné        =   seminare
Sermenté   =   raccogliere i tralci, le ramaglie
Sgrané       =   sgranare i fagioli, il granoturco
Sijé            =   falciare, tagliare l'erba, il grano
Tosoné      =   tosare le pecore
Strijé         =   strigliare le bestie per ripulirle
Trapianté  =    trapiantare
Vëndëmmié =  vendemmiare



Travaj dle dòne campagnin-e e dle dòne'd ca

Fé la mojà                 =  mettere in ammollo
Lavé                          =  lavare
Srinsé                        =  sciacquare
Stende                       =  stendere
Stiré                          =  stirare
Cuse                          =  cucire
Sarsì                         =   rammendare               
Ricamé                      =   ricamare
Taconé                      =    rattoppare
Dësvané                    =   dipanare la matassa
S-ciarpiné                =   aprire la lana
Filé con ël fus         =    filare con il fuso
Filé con ël roèt        =    filare con l'arcolaio
Fé lë scapin             =    fare la soletta
Gavé la drugia        =     Togliere il letame
Mose                       =     mungere
Dësbate la quajà     =     rompere la quagliata
Fé la toma               =     fare il formaggio
Fé 'l bur                   =     fare il burro



Toiré la polenta       =     rimestare la polenta  
Fé la fricassà           =     fare friggere verdure e carne
Fé la frità                =      fare la frittata
Cheuje la rama       =      raccogliere i rami secchi
Rompi la rama       =       rompere il ramoscello
Visché la stuva      =       accendere la stufa
Anlevé le masnà    =       allevare i bambini
Pijé ij cit a bàila    =       prendere i bambini a balia
Dé da pupé             =       allattare
Larghé le bestie     =        pascolare gli animali
Dé da bèive ai bocin =    dare da bere ai vitellini
Fé la bërnà             =        fare il pastone per le galline
Dovré la mëssòira =        adoperare la falce
Pòrté 'l garbin       =         portare la gerla
Cheuje j'euv           =        raccogliere le uova            
Massé le galin-e    =        ammazzare le galline
Andé al bòsch       =         andare alla legna
Andé a rapolé       =          andare a raccogliere i frutti caduti
Lustré l'aram        =          Lucidare il pentolame di rame
Ramassé               =          scopare
Gavé le ragnà       =          togliere le ragnatele
Lavè ij veder        =          lavare i vetri
Mené la carëtta    =           condurre la carriola
Dëscariè 'l fen      =           scaricare il fieno
Rastlé                   =           rastrellare
Sgarvì la pajassa  =           aprire le foglie al pagliericcio
Sërché le puglie/ puse    =  cercare le pulci
Sërché ij poj         =           cercare i pidocchi
Menè la lenga      =            spettegolare
Bërtavlé               =            cianciare
Sté ciuto e traonde  =         star zitti e trangugiare



Curiosità an sij vocàboj piemonteis

Ghëddo                  =  modo gentile di fare
Gadan                    =  babbeo, tonto pelandrone
Falabrach               =  sciocco, semplicione
Faluvan                  =  credulone
Gasepio                  =  tonto, semplicione
Pepio                      =  pignolo
Bonòm                   =  bonaccione
Torolo                    =  sciocchino, buono a nulla, grullo
Bagagio                =  indumenti
Treugio                  =  indumento di scarto
Sliss                       =  leggero, liso
Sfrincio                  =  innamorato
Scufiòt, scoplòt     =   scappellotto, schiaffo leggero
Scarcagnà              =   sgangherato
Sbaruvà                 =   spaventato
Zëbbo                    =   uomo da poco
Striplon                 =   straccione, pezzente
Striplonada           =   maltrattamento
Sburdì                   =    impaurito
A la pluvit            =    in fretta furia
A rabel, fé 'd rabel  = all'abbandono, far baccano
Anciarmà              =   incantato
Tiflà                      =    agghindato



Argaucé                =    rimboccare
Balandroné           =    gironzolare
Broé, brové           =    cuocere poco
Brajassada            =    schiamazzo
Bòrgno                 =     cieco
Chëcché               =     balbettare
Aussé 'l gomo      =     ubriacarsi
Corèja                  =     cinghia
Rabadan               =     oggetti di poco valore, di scarto, di persona
Rumenta              =     cose inutili, da buttare, rifiuti
Buata                   =      bambola
Ciampòrgna        =      zampogna, donna pettegola
Sburdiment         =      spavento
Patërla                =       ciabatta
Tërbol                 =       torbido,  non limpido
Spalufrì              =        magro, smilzo, pallido
Brusch               =        acido
Garbin/cabassa  =        gerla
Fricandò            =        spezzatino
Fërté                  =        fregare, strofinare
Seuli                  =        liscio
Catërla/taramòt  =       ragazza poco seria
Gran-a               =        fastidio, seccatura
Gran-a               =        soldi
Angragnà/a gragnon =  accovacciato
Pipìa                  =        pelle sulla lingua delle galline
Freupi                =        cosa da poco, persona insignificante
Balengo             =        stupido
Trapiass             =       persona grossolana
Tardòch             =       persona un pò grulla
Brissòch/brissòco =   persona ottusa
Ciaborna           =       casa vecchia          
Galaverna         =       brina gelata sulle piante e sull'erba
Bëddra              =       pancione, pancia gonfia



Travàj a l'arbufon =   lavoro fatto male, al contrario
Fërlèca             =        ferita, taglio
Bërnufia          =         schizzinosa
Ciaudron         =        persona disordinata
Sautaboisson   =        persona non ferma di carattere
Dësdeuit          =        persona sgarbata
Arbiciolù         =        persona vivace, che gode buona salute
Caussinera       =        malattia delle galline e dei volatili
Maciron           =        mucchio di fieno
Magon             =        dispiacere
Tignòle            =        geloni ai piedi
Scravasse         =        geloni alle mani, screpolature
Gagno              =        ragazzino
Bòcia               =        ragazzo, giovane alpino
Sgiaj                =        ribrezzo
Antamnà         =        intaccato, piagato
Sust/avej pa 'd sust =  senso, non avere giudizio
Anvìa              =         brama, avere desiderio
Gavada           =         stupidaggine
Boricada/boro =        sciocchezza
Bëtisa             =         errore, sbaglio
Burnìa            =         barattolo di vetro, albarella
Bassacula       =         bilancia, stadera
Biarava           =        barbabietola
Stagera           =         Scaffale
Piciar             =         picco a due punte
Tupin             =         pignatta di terracotta, scemino, credulone
Patamola       =         persona senza energia
Balòs             =         birba
Prèive            =         scaldaletto
Pan 'd cusiòira =       pane di campagna
Rabél             =         traino senza ruote, spartineve
Dësmora       =          giocattolo
Gioch            =         pollaio
Cona             =         cotenna di maiale
Capel da prèive =    sottocoda delle galline
Sëbber           =        mastello da bucato
Pincërla /picheta =  vino leggero
Fondrium      =         deposito del vino
Ramì/gat ramì =      bruciacchiato, gatto spellacchiato
Apopré/a truch e branca = pressappoco                       
Ciadel            =        confusione baccano
Ronfé/rëssié 'd bosch =  russare
Gorëgn          =         duro
Grotolù         =         non liscio
Trugno/grugno =      musone
Bambliné      =         perder tempo
Bòina            =         pietra di divisione, confine
Bigieuja        =         immagine di un Santo
Giojera         =          vetrina
Ovrié            =          operaio
Lauror          =          lavoratore
Lavoror        =          aratore

Manere  'd dì

Avej un 'n sij còrn              =  avere uno sulle corna, detestarlo
Avej 'n diav për cavèj        =  avere un diavolo per capello
Avej la blëssa dl' aso         =  avere la bellezza  dell'asino
Avej 'l giget                       =  avere vivacità
Avej l'inghicio                   =  avere un desiderio inappagato
Avej na vanità                    =  sentire lo stomaco vuoto
Bela come 'l cul 'd na pèila = bella come il retro della padella
Avej ij fiòch e le frange     =  essere più del normale
Capì ciò për bròca              =  fraintendere
Fé meuire a cit feu             =   far morire a fuoco lento, tormentare
Fé na tampa                        =   fare una buca, una figuraccia
Gram c'ha sagna                 =   molto cattivo
Gram come 'l tòssi             =   cattivo come il veleno
Gram come la pèst             =   cattivo come la peste
Studijé ij nùmer bon          =   riflettere
Sté an sle spin-e                 =   stare sulle spine
Smija la mòrt an vacansa  =    somiglia la morte in vacanza, magro
Fà la gata mòrta                 =    far la gatta morta, essere falsi
Taca boton                         =    essere chiaccherone
Fa pa tan la lerla                =    non fare troppo la furba
Fé vnì 'l lait aj gomo         =    annoiare

Manere 'dì ëd nòstr ambient

Bòrgno parèj d'un pom         =   cieco come una mela
Maunù come 'n tajapé           =   misero come un bruco
Gnorant come na sapa           =   ignorante come una zappa
Sol come 'n can                      =   solo come un cane
Teston come n'aso                 =   testone come un asino
Testard come 'n mul              =   testardo come un mulo
Ciòrgn come 'n tupin o n'ola       =   sordo come una pignatta
Drit come 'n fus                     =   dritto come un fuso
Car come 'l feu                      =    caro come il fuoco
Mars come 'n bolé                 =    bagnato come un fungo
Brav come 'l sol                    =    bravo come il sole
Ciair come 'l sol                    =    chiaro come il sole
Giust com l'òr                       =    giusto come l'oro
Grass come 'n fra                  =    grasso come un frate
Màire come 'n ciò                 =    magro come un chiodo
Bagnà come n'aniòt              =     bagnato come un anatroccolo
Bagnà come 'n pipì               =     bagnato come un pulcino
Pì verd che na siola              =      più verde di una cipolla (avaro)
N'aso 'd prima stampa          =      zoticone
N'aso caussà e vestù             =      un asino calzato e vestito
N'aso carià 'd sòld                =      un asino carico di soldi
Bianch come na pata              =      bianco come un cencio
Ross come 'n pito                 =      rosso come un tacchino
Néir come 'n croass              =      nero come un corvo
Bianch e ross parèj 'd na reusa =  bianco e rosso come una rosa
Vej come 'l coco                   =      vecchio come il cuculo
Merda montà scagn              =      chi si fa strada nella scala sociale
Tachis parej dl' amel            =      appicicaticcio come il miele
Garg come 'n poj                  =      lento come un pidocchio
Sfacià come 'n urinari          =      sfacciato come un vaso da notte
Piat parej d'un babi              =       piatto come un rospo
Disfonsà come 'n botal        =       senza fondo come una botte
Busiard come 'n gavadent   =        bugiardo come cavadenti( ironico)
Longh come l'ann dla fam     =        lungo come l'anno della fame
Brut parej dla neuit             =        brutto come la notte
Stonà parèj 'd na ciòca rota =     stonato come una campana rotta
Pì fòl che na boracia 'd fanterìa = più scemo che una boraccia di fanteria
Pì fòl che na mica                =       più scemo che una pagnotta
Pì fòl che doman                  =       più scemo che domani
Pì andaré che 'n sòco           =        più indietro che uno zoccolo
Gram parèj dël paciòch       =        cattivo come il fango
Gram parèj dla mèrda         =        cattivo come la "merda"
Ăntipatich parèj dla mèrda al sol  = antipatico come una " merda"al sole
Faì come la cova dël peurch  =   dispettoso come la coda del maiale
Pì fàuss che l'ànima 'd Giuda  =   più falso che l'anima di Giuda
Furtunà come 'n can an cesa    =   fortunato come un cane in chiesa
Andurmìa parèj 'd na seuta      =   addormentata come una chioccia
Disghisà parej 'd n'astròloga   =    disordinata come una astrologa
S-cianavlà parèj 'd na masca   =    spettinata come una masca
Pluché parèj d'un ghiro            =    Dormire come un ghiro
Vate caté 'n cassul                   =     non rompere                                          
Esse montà 'n sle bije quadre  =     essere strano
Perdse ant un bicer d'eva         =     darsi vinto per poco
Pa avej frèid ai pé                    =     star bene finanziariamente
Pié na piomba                          =     prendere una sbornia
Ròba trovà, mesa robà             =     merce rubata, mezza rubata
Butè Berta an sach                   =     tacere
Deje 'l bròd d'ondes ore           =     farlo tacere, farlo morire
Andé fòra dij feuj                      =     perdere la pazienza
Russiesse ij dij                         =     rimpiangere
Mangiesse ij pugn                    =     pentirsi
Esse 'n sòcio dla bira                =     uno che vuol fare il furbo
Va a canté ant n'autra cort       =     vattene via
Ampajé ij tond                         =     scappare
Ciapé le mélie                          =     andarsene via
Marcé come na spìa                 =     camminare spedito
Carià 'd bòsch verd                   =    dicesi di persona gelosa
Pì an sù che Vigio an cròta      =     essere su di giri
Bela an fassa, bruta an piassa  =     bella nell'infanzia, brutta in gioventù
Sposa bagnà, sposa fortunà      =     sposa bagnata, sposa fortunata
Gnun-e neuve,bon-e neuve      =      nessuna notizia, buona notizia
Mné la bartavela                      =      chiaccherare, essere loquaci
Na ca da rat                              =      casa in disordine e in disaccordo
Fé caghé da drit                       =       annoiare con discorsi banali
Fa pa 'l Giaco -fomna              =       non fare i lavori da donna
A-i manca 'n giòbia                 =       è un tipo strano
Fé la monia quacia                  =       fare la bigotta
Va a mostré ij ciat a rampié   =        metti il naso nei tuoi affari
A l'ha travondù 'l man-i dla ramassa =  dicesi di un borioso
A treuv gnanca d'eva an Dòira  =     persona che non sa cavarsela
An gatìa gnanca n'ala               =      non me ne importa
A l'é già na mnestra brusca      =      è  già cosa vecchia
A va pa a piè le arpentiure a Roma = non va pentirsi a Roma
Aussé barache e buratin           =       togliere l'incomodo, andarsene
Aria dle filure, aria 'd sepoltura =    aria di fessure, aria di sepoltura
Armanach neuv, busiarderìe veje =  calendario nuovo, bugie vecchie
Aot doj sòld ëd toma                =      alto due soldi di cacio
Sauté da 'n van a na corbela     =      saltare da un argomento all'altro
Servel ëd na galin-a                 =       cervello di gallina
Esse al pian dij babi                 =       essere molto in basso
Avej set dolor e na sfita          =        avere sette dolori e una sfitta
Avej 'l feu darè                        =        aver fretta
Avèjne ant ij ciap                    =        infischiarsene
Avèj na facia 'd tòla                =        avere un bel coraggio
Avèj na frèid da can                =        avere un freddo cane, molto freddo
Avèj 'n bel deuit                      =        avere buone maniere
Avèj 'l cotel për ël man-i        =        essere in posizione di vantaggio
Avèj na por dël diav               =         avere una gran paura
Avèj j'euj anfodrà 'd pel ëd salam =  non vedere l'evidenza
Avèj bon temp                        =          aver tempo da sprecare
Avèj 'n bel bèch                      =          osare molto
Fiché 'l bèch                            =          impicciarsi degli affari altrui
Avèjla slë stòmi                      =          non poter accettare qualcosa
Avèj ij rognon dur                   =         essere persona di polso
Avèj la testa ant ël sach          =          essere sbadato
Aussé la crësta                        =          prendere baldanza
Avej 'd sangh ant le ven-e      =          essere coraggiosi
Andoma a rije                         =          ne vedremo delle belle
Andè a canté ant n'autra cort  =          andare a scomodare altri
Andé dël cul                            =          fare fallimento
A l'é darmagi                           =          é un peccato
Andesne con la cova an mes dle gambe = andarsene mortificato
Ardì come në siolòt                 =          brioso
Aussé la doja                           =          ubriacarsi, alzare il boccale
Giandoja                                   =         Gioanin dla doja
Avèj la pansa larga                   =         essere affamato
Avèj 'n pé ant ël cul                 =          essere raccomandato
Avèj pi car pié na purga           =          preferire una purga
Avèj la rason da la soa             =           avere il diritto della propria parte
Avèj gnun pressi                      =           essere prezioso
Pa avèj 'd pej sla lenga             =           parlare apertamente
Bogé le bije                              =           spicciarsi
Bërlichesse sinch dij e 'l poli   =          essere soddisfatto
Buté la coa an mes a le gambe =          andarsene, mortificato
Bati le brochëtte                       =           tremare dal freddo
Buté na pules ant l'orìja           =           suggerire al momento apportuno
Buté 'l cheur an pas                  =           rassegnarsi
Butè 'n baston ant le roe          =           ostacolare un 'impresa
Baston vestù                             =           persona magra e alta
Crijé come n'àquila                  =           gridare a squarciagola
Content come na Pasqua          =           essere felice
Canté da gal                              =           cantare vittoria
Canteijla ciaira e nëtta               =           parlar chiaro
Casché da le nìvole                   =           non sapere di che si tratta
Ciau ch'it dijo                           =            ti saluto
Aussé 'l gomo                           =            bere vino
Esse nà con la camisa               =            essere fortunato
Scusme se it perdono                =            scusami se ti perdono
Esse giù 'd corda                       =            essre depresso
Esse pel e òss                            =            essere magro
Esse cheuit                                =            essere innamorato
Esse 'l fieul dla serva                =            contare niente
Esse fòra dij feuj                       =            essere molto arrabiato
Esse andaré 'd mùsica               =            essere indietro di comprendonio
Esse a caval                               =            aver raggiunto lo scopo
Esse pien ëd lassme sté             =            aver tanti dispiaceri
Esse reuse e fior                        =            quando tutto va bene
Esse an andi, buté an andi         =            essere in faccende, avviare
Dé n'andi, desse n'andi              =            dare una spinta, sbrigarsi
Desse n'ardriss                           =            muoversi, sbrigarsi
Desse la sapa 'n sij pé                =            recarsi danno
Duré da Natal a  S.Steo             =            durare poco
Da fé pioré le pere                     =            da far star male
Danà come 'n cop                      =             adirato
Dé ant l'euj                                =             farsi notare
Don darmage                             =             si dice di un bel prete
Dé carta bianca                          =             dare facoltà a qualcuno
Fé vnì la barba                           =             annoiare
Fé vëdde bianch për neir           =             ingannare
Fé le carte fausse                       =             raggirare
Fiché 'l nas                                 =             curiosare
Fé l'euv fòra 'dla cavagna          =             fare eccezione
Fene 'd tuti ij color                      =             farne di tutti colori
Fé vëdde le stèile                       =             far soffrire
Facia da sgiaf                             =             faccia da schiaffi
Fàcia 'd tòla                                =             uno che osa molto
Fé l'erbo forcù                            =             la capriola con le gambe in su
Fé j'orìe da mercant                   =             fare finta di non sentire
Gavesse j'euj                              =             litigare
Vardè j'arsivòle                          =             guardare in aria
Gambe ch'a s mio 'd burere       =             gambe grasse
Lavé la testa a l'aso                    =             fare un lavoro inutile
Mangé la feuja                           =             capire...
Mangesse ij pugn                      =              rodersi di rabbia
Mangé come 'n pipì                  =              mangiare pochissimo
Mangé con j 'euj                       =              desiderare
Mangé fin-a le piòte dla tàula  =              mangiare voracemente
Mangesse l'ànima                     =              rodersi di rabbia
Pien c'ha versa                          =              borioso, tronfio
Patì l'odor dla sira                    =              frequentare poco la chiesa
Pa buté tròpa carn al feu          =              non fare troppe cose insieme
Perde la bussola                       =              perdere la testa
Pijé 'd bala                                =             prendere in giro
Resté moch                               =             rimanere mortificato
Smijesse come doe nos             =             assomigliarsi
Sofieje ant j'orije                      =             informare di nascosto
Sté a cové ant ël let                  =             poltrire nel letto
Sauté da 'n pal an frasca          =              cambiare argomento
Saré n'euj                                 =              far finta di niente
Sté sla fiusa                             =              aver fiducia di qualcuno
Tachesse ai branch                        =          appigliarsi a qualche rimedio
Tense come 'n bombon                 =           aver cura di se
Tiré l'eva a sò mulin                     =           fare i propri interessi
Taché 'l capel al ciò                      =           vivere a spese di qualcuno
Tajé l'erba sota ij pé                     =           fare lo sgambetto
Trové Nosgnor ant l'òrt                =           trovar fortuna
Taché boton                                  =           conversare
Tacheslo a l'orija                          =           ricordarsi
Un sach veuid a sta pa 'n pé         =           bisogna mangiare
Vëdde le masche                          =           vederne delle belle
Vërgogna marsa                           =           una gran vergogna!
Vnì a taj                                       =            essere utile

Proverbi

Via ij ciat, ij rat a balo                 =  Via i gatti, i topi ballano
La buscaja a smija al bion          =   Il truciolo assomiglia al tronco
Paròle d'aso a van pa 'n cel         =  Le parole d'asino non vanno in cielo
Mai 'n maleur sensa 'n boneur    =  Non c'é sfortuna senza fortuna
La lun-a a l'ha 'l reul, o vent o breul= La luna ha l'alone , vento o  pioggia
Pieuva e parent tre dì a stofio  =  Pioggia e parenti tre giorni stancano
Tròpa confidensa fa perdi la riverensa= troppa confidenza fa perdere la riverenza
Se 'l giovo a savèissa e 'l vej a podèjssa! =  se il giovane sapesse e il vecchio potesse!
As fa come as peul,  pa come as veul =  si fa come si può, non come si vuole
Chi ch'a l'ha pa 'd testa a-i gionta 'd gambe = chi non ha testa ci rimette di gambe
Cheuje j'uje e campé via ij pal  = raccogliere gli aghi e buttar via i pali
L'armanach a marca patele, a marca piche = Il calendario indica " ceffoni" segna male
A l'é come bèive na vòlta        = é come bere una volta(cosa da poco)
Pa buté la paja tacà al feu       =  non mettere la paglia accanto al fuoco
A l'ha daje 'l bleu                    =  gli ha dato il blù( l'ha lasciato)
Fene da vende e da pende       =  farne da vendere e da pendere
Parla mach quand le galin-e a pisso = parla soltanto quando le galline orinano ( cioé mai )
Va a mostré ai ciat a rampié          =  vai insegnare ai gatti ad arrampicare ( stai zitto)
Mej n'aso viv che 'n dotor mòrt = meglio un asino vivo che un dottore morto
Mej frusté dë scarpe che 'd linseuj= meglio consumare scarpe che lenzuola
Mej la pratica che la gramatica = meglio la pratica che la grammatica
Carëssé 'l diav përché at cària pa = Accarezzare il diavolo perché non ti carichi
La verità o da 'n cioch o da 'n masnà = la verità o da un ubriaco o da un bambino
Chi ha l'ha 'l difet a l'ha 'l sospet  =   chi ha il sospetto ha il difetto
Dolor confidà, guarì për metà       =  dolore confidato, guarito a metà
L'eva  a va sempre ant ël pi bass   =   l'acqua va sempre in basso
Un pòch a prun, tòrt a gnun           =  un poco a ciascuno, torto a nessuno
Ogni usel sò nì a l'é bel                 =  ogni uccello trova bello il suo nido
Sol s'abassa, plandron as massa   =  il sole tramonta il pelandrone lavora
Tute le mòrt a l'han soa scusa      =   tutte le morti hanno una scusa
Nosgnor a-i fa, peui a-j cobia      =   il Signore li fa, poi li accoppia
Tuti a l'han soa cros                     =   tutti hanno la propria croce
Chi a guarda sò desert né a guadagna né a pèrd = chi si fa gli affari suoi, nè ci guadagna nè ci perde
Se a pieuv a Santa Bibiana, pieuv për quaranta dì e na smana = se piove a S. Bibiana, piove per quaranta giorni e una settimana
A la Candelora da l'invern i soma fòra = alla Candelora dall'inverno siamo fuori
L'Epifanìa tute le feste as pòrta via = l 'Epifanìa tutte le feste si porta via
Carlevè a-j torna mné                   =     carnevale poi le riporta
A S.Lussìa ij dì a së slongo al pass ëd na furmìa, a Natal pass d'animal = a S. Lucia i giorni si allungano al passo di una formica, a Natale passo di animale
San Medard quaranta dì anval    =   a S. Medardo per quaranta giorni il tempo non cambia
La pieuva 'd S. Bartlomé serv mach pì a lavé ij pé  =  la pioggia di S. Bartolomeo  serve soltanto a lavare i piedi
Nebia bassa bel temp a lassa     = la nebbia bassa lascia bel tempo
Chi a n'ha un-a, chi a n'ha n'autra tuti a l'hann le soe = chi ha un guaio, chi ne ha un altro, tutti ne hanno
 Quand ël cul a l'é frust, ël Pater nòster a ven giust = quando si invecchia, si incomincia a recitare il Padre nostro
Rociamlon a l'ha 'l capel, o c'ha pieuv o c'ha fa bel  =  Rocciamelone ha il cappello o che piove o che fa bello
La Valsusa ò ch'a brusa ò ch'a nìa ò che 'l vent la pòrta via =  La Valsusa o brucia, o annega o il vento la porta via
Vàila conté ai frà 'd Banda!    =   Vagliele a raccontare ai frati di Banda ( Villarfocchiardo)
Mej n'euv ancheuj che na galin-a doman = meglio un uovo oggi che una gallina domani
L'aparensa angan-a                  =   l'apparenza inganna
Ogni indrit a l'ha sò arvers =   ogni diritto ha il suo rovescio
Chi bel a veul avnì, queicòs a dev seufri = chi bello vuol venire, qualcosa deve soffrire
Galin-a veja a fa bon bròd      =    gallina vecchia fa buon brodo
Mej fé invidia che pietà          =    meglio fare invidia che pietà
A-i é gnun-e richësse ch'a valo la salute = non c'è ricchezza che vale la salute
S'as savèissa l'avnì, a-i sarìo gnun pòver = se si sapesse l'avvenire non ci sarebbe nessun povero
A-i è gnun pì sord che chi ch'a veul felo = non c'è nessun più sordo di chi finge di farlo
Chi ch'a l'ha 'l sospet a l'ha 'l difet  =  chi ha il sospetto ha il difetto
Mej l'ombra che che la tomba         =  meglio l'ombra che la tomba
L'invern l'è pa bussiard, se a lo fa pa bonora a lo fa tard = l'inverno non è bugiardo, se non lo fa presto lo fa tardi
Pa arbati ij ciò ch'a foro  =     non ritornare sull'argomento che fa male
 S.Antoni da la barba bianca , s'a i-è pa la fiòca pòch a-i manca = S.Antonio dalla barba bianca, se non c'è la neve poco ci manca
L'amor, la toss e la fam a son tre còse ch'as fan sente = l'amore, la tosse e la fame sono tre cose che si fanno sentire
Amel sij laver, cotel an sacòcia = miele sulle labbra, coltello in tasca
J' amis as conòsso ant le ocorense = gli amici si conoscono nelle necessità
A l'é mei n'amis che des parent = é meglio un amico che dieci parenti
Sota l'acqua fam, sota la fiòca pan = sotto l'acqua fame, sotto la neve pane
Chi a baula tròp, a s'ampiniss d'aria = chi abbaia troppo si riempie d'aria
Aria 'd filura, aria 'd sepoltura  = aria di fessura aria di sepoltura
Paròle d'aso a van pa 'n cel       =  parole d'asino non vanno in cielo
Avril, pa 'n fil, magg adagg, giugn slarga 'l pugn = aprile non un filo maggio adagio, giugno allarga il pugno
Quand un a l'é ant un bal a bsògna balé = quando uno è nel ballo bisogna ballare
Conta pa 'd bale!                         =       no raccontare frottole!
L'ultim bicer a l'é col ch'ancioca =   l'ultimo bicchiere é quello che ubriaca
Le busìe a l'han le gambe curte   =  le bugìe hanno le gambe corte
Ogni cevra a sò palòch e lo boch a vait për tut = ogni capra al suo palo e il caprone va per conto suo
Cuèrt ëd paja l'é na bataja , cuèrt ëd cop mach sempre rot, cuèrt ëd lòsa sent ann arpòsa  = tetto di paglia é una battaglia, tetto di di tegole é sempre rotto, tetto di lose di pietra cento anni riposa
A-i va pì 'd cravòt a Pasqua che 'd crave tut l'ann = ci vogliono più capretti a Pasqua che capre tutto l'anno
Se an campagna a l'è mòl, va giù 'n piassa a fé 'l fòl = se in campagna il terreno é molle, vai in piazza a fare lo stupido
Chi a l'ha 'l cassul an man a lo toira com a veul = chi ha il mestolo in mano lo gira come vuole
Për conosse un a venta mangeje ansema = per conoscere uno bisogna mangiargli assieme
Fiòca sla feuja, l'invern a dà pa neuja = neve sulla foglia, l'inverno non dà noia
A-i-é pa na bon-a  fontan-a  s'a l'ha pa 'ndrinta na piovan-a = non c'é buona fontana che non abbia la sua salamandra
Tant a val mangé na fiësca d'aj com mangene na testa antrega = tanto vale mangiare uno spicchio d'aglio che mangiarne una testa intera
Né fomne né cavaj as prësto mai = donne e cavalli non si imprestano
Tuti ij grop a ven-o al pento    =  tutti i nodi vengono al pettine
Chi a l'ha la lenga an boca a va fin-a a Roma  = chi ha la lingua in bocca va fino a Roma
Chi as lòda a s'ambròda     = chi si loda si imbroda
Për vende a l'è sempre 'd lun-a bon-a = per vendere è sempre luna buona
Magg piovos ann erbos, magg suit bon për tuit = maggio piovoso anno erboso, maggio asciutto buono per tutto
La matinà l'è la mare dla giornà =  la matttinata è la madre della giornata
Chi a l'ha 'n mesté për le man, a- j manca mai 'l pan = chi ha un mestiere per le mani, non gli manca mai il pane
O mangi sta mnestra o passi për la fnestra = o mangi questa minestra o passi per la finestra
Na man a lava l'autra          =        una mano lava l'altra
Mars ch'a fasa come a l'ha veuja ma Avril a veul la feuja = Marzo faccia come vuole ma Aprile vuole la foglia
Quand le nìvole a van a la montagna, pìa la sapa e va an campagna = quando le nuvole vanno alla montagna, prendi la zappa e va in campagna
Doe nos ant un sach e doe dòne ant ecà a fan an bel fracass = due noci in un sacco e due donne in casa fanno un bel fracasso
Nebia bassa, bel temp a lassa    =   nebbia bassa bel tempo lascia
Fé 'l pass pi longh che la gamba = fare il passo più lungo della gamba
La prima as përdon-a, la seconda as baston-a = la prima volta si perdona, la seconda si bastona
Passiensa mariesse na vòlta, ma doe  a l'é da mat = pazienza sposarsi una volta, ma due é da matti
Pero, Pero, lassa le còse come a l'ero = Pietro, Pietro, lascia le cose com'erano
Un pòch për un, fa mal a gnun = un pò a ciascuno fa male a nessuno
El pom quand a l'é mur a casca = la mela quando é matura cade
A val pì la pràtica che la gramàtica = vale di più la pratica che la grammatica
A l'è mej esse sol che mal acompagnà = é meglio essere solo che male accompagnato
Venta saré la stala për pa perde ij beu = bisogna chiudere la stalla per non perdere i buoi
Chi a lassa la stra veja për la neuva, a sa lòn ch'a lassa ma a sa nen lòn ch'a treuva = chi lascia la strada vecchia per la nuova, sa ciò che lascia ma non sa ciò che trova
Doa a-i passa la testa, a-i passa la resta = dove passa la testa, passa anche il resto
Pi un a toira pi a spussa     =  più si rimesta più puzza
Toira, toira a l'é sempre istess = rimesta, rimesta è sempre uguale
Ogni uss a l'ha so tabuss   = ogni uscio ha il suo cruccio
Quand as diventa vej as perd ël mej = quando si diventa vecchi si perde il meglio
Chi a viv ësperand, a meuir cantand = chi vive sperando muore cantando
La neuit a pòrta consej   =   la notte porta consiglio
La mnestra a l'è la biava dl'om  =  la minestra è la biada dell'uomo
Chi a l'ha mal 'd pansa, cha bala la dansa  = chi ha mal di pancia balli la danza
L'acqua passà a mulin-a pi nen = l'acqua passata non macina più
Tut ël mond a l'è pais            = tutto il mondo è paese
Nen tut lon ch'a lus a l'è òr = non tutto quello che luccica è oro



Seugn ëd na masnà

L'autòmobil a corìa an sl’asfalt desert ant le prim'ore dël dòp -mesdì an diression ëd la pian-a, mentre 'l sol malavi 'd Gené as fasìa pèn-a  vëdde sla crësta dla montagna  ch'a fianchegia la val. Lagiù a vista d'euj, un cit 'd bassa statura e mingherlin a vnisìa vers mi e arconossùa la vitura 'd soa magistra, a fasìa 'd segn con tuti doj ij brass për salutela.
An col gest afetuos a-i era tut sò piasì d'ancontrela e a l'avrìa fait chissà còsa për podéjla fërmé e sente soa vos, come quand a 'ndasìa a scòla.    Che 'd temp  a l 'é passaje...”
as peul pì nen tornesse andré... për sentse davsin toa magistra...”
A-jë smiava 'n seugn, un seugn pien ëd tristëssa e 'd felicità.
L'automòbil a l'é passaje pròpi aranda e la magistra, vedendlo, a l'ha ricambiaje 'l salut. Ant lë specc retrovisor, a l'ha vistlo ferm sël bord ëd la stra, tut virà vers chila, sodisfait d'esse stait arconossù. Peui a l'avja 'dcò gavasse la crovata dal col e a la sventolava ant l'aria...mentre la magistra për un bel pòch a-j rëspondìa.
Tra 'd lor a-i era 'n segret, ëd coj ch'as peulo pa contesse a tuti e col cit as lo porterà apress tuta la vita; ogni volta ch'a-i penserà a sentirà strenze 'l cheur.
Quand a l'avìa set ani a l'era mòrtie soa mama 'd na maladìa che an quatr e quatr eut a l'avìa portajla vìa. A l'era capità ant le vacanse.
Apress dë sta tragedia a-i era pì gnente 'd bel për chiel.
Un méisot apress a 'ncaminava la scòla e chiel a savìa d'ancontré ij sò campagn ch'a l'avìo tuti na mama,  mentre chiel a l'avìa perdula.
Bin tòst, artornand a scòla a l'avìa torna ambientasse rimpiassand ant sò cheur soa mare con la figura dla magistra.
Tut lòn ch'a disìa a l'era come se a rivèissa da la boca 'd soa mare e sensa quasi ancòrsësne a l'avìa tacasse a chila con la fòrsa dla disperasion.
A l'é parej ch’ a vnisìa volenté a scòla e a l'avrìa mai vorsù ch'a finièjssa.
Quand che a tornava a ca  parlava mach dla magistra e fòrsa 'd parlene a l'avìa fin-a butaje ant testa a sò pare 'd penseje ansima...
Për tuti j'ani dle elementar, dnans a le fnestre dla scòla a-i era 'n pare ch'a spetava  sò fieul për d'ore e gnun a savìa spiegheslo.
Peui, vers la fin ëd l'ùltim ann, col pòvr òm a l'ha pià 'l corage a doe man e a l'ha ciamaje a la magistra 'd sò fieul ëd nen lasselo andé për 'l mond sensa na mare...
A l'é staita na dichiarassion dròla ...che pèn-a!
Për la magistra a l'é stait come se a l'avèissa cascaje 'n cop sla testa.
Mai pì së spetava che col masnà a l'avèissa combinaje na situassion così dificila: dì che 'd nò a l'era come tradilo e come fé a dì che 'd sì e... chiel, pòr cit a l'era lì ch'a spetava ...Adess tute le vòlte ch'a lo ancontra, a lo saluta con 'l cheur pien e andrinta 'd chila a dis:
"Përdon, bel cit, ma a l'era na còsa ch'it l'avie sognà ti, as podìa pa realisesse, it lo capiras mach quand it saras pì grand... però it veuj sempre bin! "



L’òm ch’a l’era pi furb che ‘l diav

Tra le legende genériche (come dì cole ch'as riferisso nen a un pais pitòst che n'àutr) a-i é costa, cha da masnà mi i sentìa contè da mia nòna Marianin ant la stala quandi ch'as fasìa la vijà.
A-i ëvnisìa sempre tanta gent ant la stala 'd mia nòna e tute le sèire dl'invern,  le doe banche, un-a an facia a l'àutra, a j'ero pien-e.
Ognidun a l'avìa sò pòst. Da na gran ëfnestra fàita ‘ arcada con ij vèder a quadrèt, as vëddia la piassa 'd San' Antonin, e da la piassa as vëddìa un ciàir ross anvisch fin-a tard tute le sèire. Ël pajon a l'era riservà a j'òmo e a le masnà: parèj le dòne a podìo stesse an sle banche e travajé sota la lucerna, ch'a campava sla muraja l'ombra dël fil ëd fer che a la tnìa pendùa a la vòlta fàita a botal.
- Nona, conta la stòria  dl'om ch'a l'era pì furb dël diav!...- e Nòna, mentre ch'a filava con ël roèt la lan-a 'd fèja, a 'ncaminava:
- A-i era na vòta n'òm ch'a l'avìa venduje l'ànima al diav për avèje un pò 'd fortun-a.
Për esse ch'a l'era ‘n campagnin, a vivìa da pocio, a l'avìa na bela ciabòta, e sò camp a rendìa pì che tuti ij camp ëd j'avzin.
A l'era finìa la stagion dij travaj e 'l campagnin a l'avìa la cròta pien-a 'd pom e 'd pruss e 'd patate e la lòbia dël solé tuta giàuna 'd pan-e 'd mélia.
A la fin ëd novèmber le giornà a son curte e j'ombre dla neuit a calo prest.
Cola sèira a l'era pì scur che ‘l sòlit përché a piuvìa a verse e la gent as na stasìa sarà antëcà, al ripar come le galin-e a gioch.   
Tut ant un mument as sent tabussé a la pòrta. Chi ch'a peul esse a st'ora con un tempass parèj? A va a deurbe.
Un buf dë stravent a-j ëspalanca l'uss pen-a 'mbajà, e ant lë scur ëd la neuit as antravëddo vàire ombre 'd përson-e.
- Brav òm, podrìe dene un pò d'alògg për ëstaneuit? - a dis col ëd lor che a smiava 'l pì vej.
- Chiel, ch’ a l'avìa bon cheur, a-j fa ‘ntré  ‘ntecà e a-j fa seté d'antorn al feu. A l’ero Nosgnor e ij sò dodes Apòstoj!
San Pér a-j gava 'l mantel tut mars ëd pieuva da 'n sle spale 'd Nosgnor e a lo pend a un ciò davzin al camin.
L'òm a gionta sùbit un pò 'd rama për fé na bela giòla e a sgata un pòch la sënner con le mòle për fé 'l tiragi, peui a 'vzin-a ij brandé a la fiama për tant che ël feu a staga bin unì.
Da la chen-a a pendìa na ramin-a tuta nèira e drinta a bërbotava na mnestra 'd castagne e làit ch'a mandava sò odor për tuta la cusin-a .
El campagnin ch'a l'avìa già preparasse tàula për fé un pò 'd sin-a, a jé smon ai foresté na scheujla dë mnestra e ‘n bicer ëd vin.
Tuti a-j fan festa a la propòsta, përchè a pensavo mai pì ‘d trové tanta gràssia: ël calor dël feu, la mnestra càuda e 'l bicer ëd vin bon a j'ero lòn ch'a-i vorìa dòp tante ore dë stra sota la pieuva. Finì 'd mangé, mentre che tuti a stan ciaciarand dël pì e dël meno, San Per as avzin-a a l'òm e a-j dis pian ant un 'orìa:
- Col- lì - e fà segn con la man - a l'é Nosgnor e se voi i leve damanca 'd chèicòsa  i peule aprofitene. Mi iv consilio 'd ciameje la gràssia 'd salveve l'anima.
- L'òm, tut ëstupì, a dis: - Dòmine, a l'é vera ch'i peule distribuì  'd gràssie?- Nosgnor a fa segn chë 'd sì.
- E bin, mi iv ciamerìa che tuti coj ch'as seto lì fòra 'n sla banca a peusso pì nen ausesse fin-a quand ch'i lo diso mi.
- Nosgnor: - Va bin, sta grassia i l'avreve!- San Pér a torna a avzinesse a l'òm: - I seve nen furb: ciameje la grassia 'd salveve l'ànima!
- E chiel, ch'a smijava ch'a l'avèissa capì: - va bin adess i-j la ciamo:
- Dòmine, mi iv ciamo ancora na gràssia: che tuti coj ch'a monto an sël prussé ch'a -i é ant l'òrt a peusso pì nen calè giù fin-a quand ch'i lo diso mi.
- Nosgnor: - Va bin, stà gràssia i l'avreve! - San Pér as campa le man ant ij cavèj e a torna a avzinesse a l'òm: - I seve un teston!...
Adess i peule mach pì ciamene un-a gràssia: ciameje cola 'd salveve l'ànima ! - L'òm
- Dòmine, se i peule ancora feme na gràssia, mi iv ciamo che tuti coj ch'a serco 'd pié na rapa d'uva da la tòpia d'uva bianca ch'a l'é lì fòra a peusso pì nen tiré giù ij brass fin-a quand ch'i lo diso mi.
- Nosgnor: - Va bin sta gràssia i l'avreve!
- San Pér, scroland la testa, a-j fà a l'òm: - Quand ch'i l'avreve da meuire, pensé peui nen d'andé an Paradis!  Là 'n sla pòrta i son mì ch'i comando!-   
L'òm ch'a smiava për gnente preoccupà dë sto avertiment, a l'é andasse a cogé tranquil.
Nosgnor e j'Apòstoj a l'han passà la neuit an cola ciabòta e l'indoman bonora a son partiss-ne.
Chèich dì apress  as presenta 'l diav: - Già ch'i passavo da ste part, i l'hai pensà dë vnive a pié, vist che nòstr contrat a stà për ëscade.
A st'ora sì i l'avreve finì ij travaj dij camp. Ël frèid a s'avzin-a e voj i peule vnì a scaudeve ant l'infern.-
L'òm, ch'a l'avìa nen ciamà la gràssia 'd salvesse l'anima përché a l'avìa già vendùjla al diav a-j dis: - D'acòrdi: i destisso mach ël feu e i ven-o.
Mentre ch'i spete, seteve un pò lì an sla banca... -Ël diav as seta, ma quandi ch'a fà për ausesse, a stà 'nciodà a la banca.
L'òm as fà na riada e a-j dis ch'a l'é inùtil ch'a preuva, përché a podrà nen tiresse su fin-a tant ch'a-j lo dirà nen chièl.
Ël diav alora a-j promët n'ann ëd vita e l'òm aceta e a lo fà aussé.
A-i passa n'ann e 'l diav a riva pontual.
L'òm: - I seve rivà tròp prest! I veuj ancor cheuje coj bej pruss "cheusse 'd dòna" 'd col prussé.
Se i veule deme na man, i foma pì prèst e i podroma portejne na cavagnà a j'amis ch'a son ant l'infern.-
Ël diav a monta sël prussé, ma quandi ch'a l'ha finì 'd cheuje a peul pa pì calé giù. Alora a torna promëtte n'àutr ann ëd vita e as na va.
La tersa vòlta che 'l diav a torna, l'òm a l'era 'n camin ch'a, cujia l'uva dla tòpìa.
- I vë spetavo - a dis l'òm - Vardé: i l'hai già sarà l'uss ëd ca e i son bele pront.
I veuj mach pì feme na pansà dë sta bela uva : a l'é si bon-a  ch'a l'é pròpi ‘n darmagi lassela lì ai passaròt !...-
Ël diav, che sta vòlta a l'é sicur ëd portess-lo via, as lassa tiré a tasté l'uva.
A monta 'n slë scalòt e a na pìja na rapa, ma a resta tacà a la tòpia.
Tuta sòrt ëd bëstëmmje a seurto da la boca dël diav, che an rusand  a-j dis a l'òm ch'a l'avrìa lassalo vive an pas e che chiel a lo féissa mach calé giù përché a l'avìa nen temp da perde a sté lì pendù come na rapa mura.
L'òm alora a lo gava da cola posission pa vàire còmoda, e 'l diav, pià l'andi, as na fila via paréj ëd në sludi. L'òm, che con soa furbissia a l'avìa fàila al diav, a l'ha ancora vivù un bel pòch d'ani, a l'é vnù vej come 'l coco e un bel dì a l'é mòrt.
Rivà 'nt l'autr mond, as presenta an Paradis, dova treuva San Pér, che sùbit a lo ‘rconòss:
- I l'avìa divlo 'd ciamé a Nosgnor  la gràssia 'd salveve l'ànima! Adess i peule andé a l'infern, come ch'iv mériti... - a dis San Pér, e a-j vòlta le spale.
L 'òm as rassegna nen e a vorrìa sërché 'd dëscute, dë spieghesse. Antramentre a càpita ‘d passeje Nosgnor, che vëdend col'ànima an pen-a a-j fà:
- Cos ch'i l'eve, brav òm?- E chiel: - Dòmine, iv prego dë scoteme e 'd përdoneme 'd lòn ch'i peuss avèj fàit ëd mal.
Quand chi seve vnù a tabussé a mia pòrta, i j'ere an dòdes o tërdes e mi i l'hai alogiave e i l'hai dave da mangé e da bèive a tuti.
Adess, a mi ch'i son sol i veule pa deme d'alògg, obligandme a andé a tabussé a la pòrta dl'infern?
- Anlora Nosgnor, ch'a l'avìa pa dësmentià lòn che l' pòver campagnin a l'avìa fàit con ël cheur për chiel e për ij sò amis, parland con calma a dis:
- "Chi a l'ha daje da mangé a chi l'avìa fam. Chi ch'a l'ha daje da bèive a chi l'avìa sèi, chi a l'ha alogià chèicun e a l'ha falo 'd bon cheur a peul intré an Paradìs!
- Vnì pure drinta, brav'òm :  L'alògg për voi a-i é! ".
L'òm, passand con n'aria sodisfaita dnans-a San Pér e aussand un pò 'l manton, a-i fà: - L'eve vist? I seve pa voi ch'i comande!...-


Presa CATÈ



Vita vivùa a 1030 mt. an Valsusa

La Presa Caté , che na vòlta a l’era  Presa Giacon, a l’è na veja grangia dij pastor dël 1622  con na cort granda, an mes ai pra , ch’a  fa da pogieul an sla val .  Da lì as peul  vëdde  tuta la caden-a  ‘d  montagne espòsta a mesdì, dal Rociamlon al Musiné e na part ëd l’arch  alpin  ch’ a fa  da confin con la Fransa.
An sël fond  ëd la val  as vëddo ij pais da Bossolin a  Condòve  e sla montagna ‘d  front, as vëddo tante frassion che a conto na longa  stòria ‘d fatiga e ‘d sudor dij montagnin.





Presa CATTERO

Vita vissuta a 1030 mt. in Valsusa

La Presa Cattero, che una volta era Presa Giaccone, è un antico casolare di pastori del 1622 con un ampio cortile tra una distesa di pascoli che fa da balcone sulla media valle,
Da quel luogo si può ammirare tutta la catena di montagne esposta a Sud, dal Rocciamelone al Musinè e una parte dell’arco alpino che fa da confine con la Francia.
Sul fondo valle si vedono i centri abitati da Bussoleno a Condove e sul versante della montagna di fronte, si contano tante frazioni sparse qua e là che raccontano una lunga storia di fatica e di sudore dei montanari.



Val Susa

L’è  bel guardé vers ti
da l’aut ëd la montagna
e ‘ndvinete ‘nt lë  scur
ëd na sèira stèilà.
S’arconòsso toe stra:
tanti ciairin an fila,
s’antravëddo toe ca:
citi lum  ch’a  splendrisso
parej ’d lusentele
ch’a danso ‘nt  l’ambrunì,
quand che le vos amise
dij ciochè a s’arcòrdo
al son dl’ Ave Maria.
L’è bel sërchete,
con ël përfum dla tèra
cheuje ‘l parlé ‘d toa gent
conservelo ‘nt ël cheur,
ch’a-i resta sempre.

Ël Prinsi

Anche nòstra Presa, ch’as treuva sël territòri ‘d Vaje, a l’ha soa stòria, cola che noi i l’oma conossù ‘d përson-a ant nòstra vita travers a lòn ch’a l’han contane ij nòstri vej che a l’han lassane an eredità da pare an fieul, travers le doe discendense dij Catè e dij Giacon.
Ant ël prim 1900, lassù d’istà ij militar a son montà na vòlta për le “manòvre “e ij nòstri nòno a l’han dine che ‘n dì a son rivaje su daj prà sota la Presa, chèich ufissial a caval e arivà ant la cort a sërcavo ‘n pòst për buté al sicur ij cavaj.   Nòno Giusep a l’ha faje vëdde n’anel ant la muraja dla Presa pròpi davsin a l’andron central dova chiel a tacava la
mula.Parèj a l’ha ‘rsèivù sti ufissiaj che a fasìo da scòrta a chi?… Nientemeno che al Prinsi Umberto ‘d Savòja… che a l’era an visita d’ispession aj soldà acampà ant ij dintorn aranda aj bòsch. A l’è sta na vera sorprèisa për ij nòstri vej e nòna Marianin, con le man an sij fianch, come ‘d sòlit as presentava aj foresté a l’ha faje intré ant la cusin-a veja con la vòlta ad arch, andova a-i è sempre ‘l feu avisch ant ël fornel e a l’ha ofrì con tanta semplicità al Prinsi e a coj che a lo compagnavo, na scheujla ‘d lait pen-a mosù, che a l’è stait pròpi acetà volonté.     Parej cola scheujla dë smalt bleu a l’è passà a la stòria come la “scheujla do Prinsi”.

Siviltà montagnin-a  

- Ant la cort ëd la Presa, oltre a la Veja “grangia” con la stala e la fnera, a-i è ‘dcò n’àutra ca a doj pian, costruìja ant ël 1922 che d’istà a ospitava ‘d vilegiant ëd la sità (ij patachin) an serca d’aria bon-a e ‘d pas.  A l’ero d’amis che ògni ann as na rivavo a pè, përchè a l’ero afessionasse a sto pòst.
Da la part espòsta vers sèira dla ca veja a-i è na scala ‘d pera che a pòrta a na stansiòta con na cita fnestra che a l’ha la frà e a guarda vers la val e da lì as ved bin ël Ròciamlon. A l’è ‘n pòst ëd silensi, adat a fé meditassion, ecco perché noi i lo ciamoma “l’éremo”.
Lì sota a-i era na fontan-a tuta special: a campava giù l’eva da na canala ‘d bòsch butà për travers e sostnùa da ‘n cavalet.
L’eva a rivava da na sorgiss pa lontan-a e a finìa ant un ri che a versava ant na vasca con  le lavòire e peui a continuava  arlongh  d’un murajon sota la cort dova a cuìja lë spòrch  da doi ces rùstich, un për dòne e un për òmo, për peui andè ant ij prà  a conciméj… Si, a l’ero  temp dificil,  ma  la furbìssia  dij vej montagnin  as dasìa da fè e tut a diventava facil, fin-a ij sitadin a apressavo  sta manera  ‘d vive.
Al fond ëd la cort, aranda a la murajëtta  a-i era la “ Frascà”, un penàcol con ëd  rame vërde rampiante  dova la famìja a l’era sòlita a fè ‘l disnè mach ël dì ‘d San Ròch, ël protetor ëd  la Borgà  dël Folaton.
A la sèira peui, a l’era bel esse tuti ansema unì, vilegiant e ìj padron dle Prese vsin-e, tuti lì ant la cort për fè la vijà  sota le stèile, cantand ëd veje  canson, giugand, baland  al son dle fisarmòniche .
Nòstra cort a l’era ‘l pòst d’ancontr ëd vàire famìje e peui, quand a calava la neuit as viscavo le lanterne për fé ij  segnaj a la gent ëd la valada  e a le frassion ëd la montagna lì dë dnans e ‘dcò lor a rëspondìjo….
A l’era costa la manera për sentse tuti amis e contracambiesse la “bon-a neuit”.

Presa Caté

Vita vissuta a 1030 m. Valsusa
A Presa Caté a son passaje ‘dcò d’àutri përsonagi che a l’han onorane dla soa presensa: Mons. Ugliengo, Mons. Garneri, Mons. Bernardetto, e ant l’ùltima istà dël 2003 Mons. Badini Confalonieri.
A-i son ‘dcò vnùje tanti Prèivi ëd nòstra valada për passé na giornà con noi. E peui tanti amis e parent, lijà da parentela come Emilio Giacon, a son avnù për arvëdde sti pòst con veuja. Tanti ‘d lor a-i son pi nen, ma a resto sempre ant ël nòstr cheur e costi pòst a veulo pa dësmentieje.
Sta bela cort arcòrda ancora soe vos, come arcòrda ‘dcò le nòstre da masnà, quand i giugavo content al son dij rodon dle vache an pastura.
E ‘d seira, an costa cort, arson-a ancora potenta la vos ëd  Don Ravet, ch’a spontava daj bòsch an sèrca ‘d famije e l’eco dle canson  ëd cola gent sempia, ma unìa da na vera amicissia, as dësperd an lontanansa ant ël vent, ma a veul andè oltre la val, a veul portè ant ël mond ëd  serenità, ëd gòj e ‘d pas.


La nìcia ‘d Presa Caté

A Presa Caté sla faciada dla cà veja, pròpi li aranda dl’andron a-i è na nìcia profonda e andrinta, na bela statua ‘d Sant’Antòni ‘d Padova, con un pòver an gënojon aj sò pè. Quand a-i rivo ‘d  foresté ‘d sòlit a la guardo e peui a ciamo tuti come mai a l’han fait cola bela nìcia e përchè pròpi dedicà a Sant’Antòni?…
…Perché a l’era na devossion ëd famija a cost gran sant. Sant’ Antòni ‘d Padova, Dotor ëd la Cesa e francescan –1195-1231 na a Lisbona (Portogal), a l’è diventà canònich regolar e peui fra minor a Coimbra. A l’è partì për l’Africa pront al martiri, ma për maladìa  e a causa ‘d na tempesta a l’è dovù fërmesse an Italia, andova  a l’ha dedicasse a la predicassion e a la guarìgion dij malavi.  A l’è mòrt a Padova e n’ann dòp a l’è stait canonisà da Papa Gregori IX.
Al temp ëd la guèra dël 1915-18 la nìcia a l’era già fàita dai nòstri veij che a vorìo avej ‘n pilon davsin a ca, ant ij nòstri  prà, ma ‘l pilon as podìa mach fesse an sle bòjne che a confinavo con ël teren comunal, alora  a l’avria mach podusse fè ant ij bosch aranda a la stra che a va su a la Mura…” tròp logn da ca …” a disìjo ij vej, alora  foma na nìcia ant la cort, pròpi an sla faciada dla Presa “ e parèj a l’han fait e quand nòno Giusep a l’è partì për andè an guèra dël 1915, ant cola nicìa a-i era sempre ‘n lumin anvisch për tant che Sant Antoni ‘d Padova a vigilèissa su nòno, che a l’era là ‘nt ël Veneto.
Ogni tant, nòno Giusep a scrivìa a ca e a disìa sempre che là a-i era na “Gueriglia” e cola paròla,’n pò dròla as trovava sovens ant soe littre…tant che nòna Marianin a l’arpetia a tuti coj che a –j ciamavo ‘d neuve  ‘d sò òmo.    Peui a l’è rivà ‘l moment ch’a l’è naje na fiëtta pròpi ‘l 31 Agost 1915 e a l’ha butaje sto nòm dròlo…Gueriglia!... Quand che nòno a l’ha savù la notissia dla nàssita a l’ha subit ciamà ‘l  përmes d’avnì a ca e  pèn-a rivà a la Presa tut aleghèr a l’ha dit: “Che nòm it l’has butaje?…”Gueriglia !” -a l’ha dit nòna, sicura ‘d feje gòj!… Anvece chiel a l’ha slargà ij  brass guardant  an aria e a l’ha dit: “No! basta ‘d gueriglia!..  Sant’Antoni a l’ha giutame e cò Santa Lussìa, mi i son là sla montagna ‘d Santa Lussìa dël Piave e am pias ciamela parèj, ciamomla “Lucia”.
Ël  nòm Gueriglia a l’é  sta për sempre mach scrit an Municipio ‘d Vaie e an sle carte, ma la fiëtta a l’è sempre stàita ciamà Lucia për tuta la vita e tuti a la Presa a l’han conossùla e a l’han vorsùje tanta bin.

Le Galavie

An sla montagna ‘d Val Susa, antorn ai mila méter, a-i son ëd ca spatarà,  che fin-a dai temp dij temp a son ciamasse Prese.
Un-a ‘d coste Prese a l’è cola dij mè vej: Presa Catè, ch’as treuva ‘n sl’invers ëd la montagna dzora ‘d Sant’Antonin.
La tèra lassù a l’è bon-a,
ma pa basta esposta al sol
për podèj fé muré ‘d gran;
mach la sèil, ch’a l’ha nen
vàire da manca ‘d càud, a
fa furtun-a.
Al mèis d’Agost, na vòlta,
a Presa Caté, as fasìa la
batitura, che fin-a dai sò
preparativ a dventava na
vera sirimònia.
Për giuté a prontè l’èira,
òmo e fomne a rivavo da
tute le Prese pì vzin-e e
‘l prim travaj a l’era col ëd deje na bela polidà con ij ramass ëd biola,ch’as tënìo bass squasi ras a tèra.
Për vàire dì le buse dle bestie a vnisìo ‘mbaronà ‘nt un sëbber, peui giontandje d’eva, as na fasìa na paciarin-a.
Con un sigilin as ciapava da lì e zëch…zëch…la busa a vnisìa spatarà për l’èira. J’òmo a la seuliavo bin con ij ramass, marciand a l’arculon e
guai a mai pàsseje ‘nsima, fin-a a quand a l’era bin sëcca, che anlora a dventava dura coma ‘n paviment.
Parèj l’èira a l’era pronta e as podìa ‘ncaminé a bate.   
Prima còsa a së slargava la sèil për tèra, mentre le dòne a ‘ndasio a pijé le galàvie. La galàvia, për chi ch’a lo savèissa nen a l’era fàita ‘d doi baston, gròss come ‘n brass: col ch’as tënìa ‘n man a l’era a pò-pré longh un méter, l’àutr (ch’as ciamava la vërgià) un pàira ‘d branche ‘d pì e a l’era tacà al prim con un tòch ëd coram gropà con un gital.
Për bate a ventava ch’a-i fussa na partìa d’òmo: ëd sòlit a j’ero an quatr o an ses, e a l’era lòn ch’as disìa fé an batajon da ses.
A ‘ndasìo an sa e an là manovrand le galàvie che, batend an sla sèil, la dësgrunavo e aussandse ‘nt l’aria, as portavo apress le busche ‘d paja ch’a lusìjo ant ël sol dl’istà parej ‘d giràndole d’òr.
Dai bòsch e dai pra d’antorn as sentìa col bate an cadenza:
tan, tan, tan…tan, tan…tan…tan
e a l’era un tramblament ch’a durava tuta na sman-a.
Na dòna a tënìa la ghindan-a (ch’a l’era ‘n linseul pendù a ‘n rastel) e a virava tut d’antorn apress a j’òmo ch’a batìo, për paré le gran-e ‘d sèil ch’a sautèisso pa via.
E ‘dcò cost a l’era un travaj ch’a stracava…
Quand che, dop ël tramont, l’aria dla sèira a tirava mach da na part, as passava a l’ultim travaj dla giornà, col ëd polidé la sèil dësgrunà:
con na gròssa galossa as campavo le gran-e an aria da ‘n mes ëd l’éira lontan tant ch’as podìa e anlora la vòrva a volava via e la sèil a tombava giù bele polida an sèl teilon stendù për tèra për cheujla.
Se, për combinassion, an mes a la sèil a-i ero ‘d giàire, as fasìa ancor na passada a lë siass.
Tuti j’ani a Presa Caté, a-i ero tre o quatr quintai ëd sèil ch’as batìo an cola manera.

A la borgà dël Folaton

Ch’a l’è ant l’anviron, la batitura as fasìa ant l’èira Cajòt; a andasìo tuti lì coj dla borgà a bate.
Na vòlta a batìo con le galàvie, fin-a a quand, dòp dël ’43, a l’era finalment rivaje la màchina da bate ch’as girava a man, assegnà dal Govern ai vej combatent dla guera dël quindes –disdeut e che a l’era stàita portà su a spale da Vàje an gran pompa-magna.
Edcò an cost sistema pì modern, për travajé bin a ventava esse an set o eut: un a’mbucava, quatr a fasìo virè ‘l volan, un a tirava ‘ndré la paja con ël restel e n’àutr a fasìa le gerbe e a-j gropava. Ant ël travaj a andasìo a gara a giutesse un con l’àutr: tuti amis, tuti fratej; se quaidun a l’avìa avù quaicòsa da dì con n’avzin, tut a l’era përdonà e dësmentià, an grassia ‘d col pan nèir che a l’avrìa dësfamà e nutrì tante famije. L’èira a’rsonava dle canson dij vej, ëd coj vej che, già mòrt da tanti ani, a smiava ch’a fussu present an col trafen, sota ‘l sol càud d’Agost, sodisfàit ëd vëdde ij sò fieuj travajé d’amor e d’acòrdi.
Già ch’i soma sl’argoment dla batitura, a më smia ch’a merita dì due paròle su n’àutr sistema ch’a l’era praticà al pian, prima ch’a sautessa fòra la machina da bate: as trata dël rubat.
A l’era na gròssa pera ‘d na forma che an geometrìa as ciamerìa “tronch ëd còno” con un perno për part, da ‘ndova a partìo le stanghe, parèj ‘d cole dij carton, për podèje taché na vaca, ch’a girava tut antorn a l’èira ch’a l’era stàita prima ‘mbiumà coma an montagna con la busa.
Ël rubat, an passand an sël gran ëstendù për tèra, a lo dësgrunava; a virava tut antorn, fasend ëd reul sempre pì strèit e man man che la vaca a andasia anans, j’òmo a j’andasìo apress an vìrand ël gran për podèj passè n’àutra vòlta. Un garson con la galossa a andasia sempre dapress a la bestia për evité d’àutre ‘mbiumature fòra programa…
Da costi travaj tut àutr che leger, e che a duravo magara për dë sman-e, vist che ‘nteressavo sensa distinsion tute le famije dla val, a-i surtìa ‘l pan ëd tuti ij di, che anlora a l’era pì apresià ëd lòn ch’à lo sia al dì d’ancheuj, a la bon-a riussìa dla longa fatiga a l’era motiv ëd festa e ‘d fiusa ant l’avnì.

Ël treno dij miliard

Da vàire dì a-j mulinava për la testa cola gròssa cifra: un miliard!
E sòn da quand nòno Giusep a l’avia trovà un giornal an sla tàula sota la tòpia, un giornal dësmentià da ‘n forësté che, a l’avìa mangiasse na mesa gavià ‘d polenta e làit come s’a fussa na galuparìa.
Lassù an montagna, a la “Presa,” a passavo da ràir ij foresté e ij montagnin a s’informavo da lor ëd le neuve, ma una a l’avìa falo sbalordì:
che l’Italia a valìa ‘n miliard!
An col lontan prim-neuvsent, na cifra tant gròssa a l’avìa faje vnì le baluchëtte a j’eui e drissé ij caveij a nòno, abituà a conté da rair le sent lire…A podìa gnanca ‘nmaginess-la e vers sèira, tut anfrandà, a cissava
con ël baston le vache a core giù për ël pra dla gòja përchè a l’avia maitass ëd setesse an mes a l’erba e ant ël silensi dl’ora dël tramont, chiel a l’avrìa fàit ëd cont. Le vache meusie a brutavo l’ultima erba dl’otonn
e nòno,  campà la giaca bleuva për tèra, a l’era setasse ‘nsima, con na man su l’àutra sël corm dël baston piassà tra le gambe.
Un miliard!… a disìa tra chiel e
con l’indes e ‘l pòles ëd la man
a armusciava ‘nt ël sacocin dël
corpèt dë vlù për trové un
dobion. – Vardlo sì: doi sòld!-
L’ha butalo ant l’ancreus ëd la man, a lo vardava come a l’avèissa mai
vistlo prima. Un pòch pì ‘n là sò fieul Mario, mè pare, ch’a l’era antlora ‘n bòcia  su për giù d’eut ani, a studiava le piste d’un d’arbon.
-Ven un pò si,- a l’ha dije nòno. E chiel, lest, a l’ha piassasse pròpi li dèdnans. -Varda sto dobion: a-j na van sinch për fé des sòld, des për fé vint sòld, ch’a l’è na lira. -Mè pare a lo scotava interssà: a capitava pa sempre ‘d fé ‘d cont con ij sòld a la man e ij sòld a-j fasìo già gòj, bele mach sentne parlé. –Donca – a rasonava nòno –des monede da doi sòld a fan na lira; për fé des lire, a-j na van sent, ten da ment!
Për fé sent lire, a-j na van mila… Con sent lire it peule già caté na vaca e  a-j na van mila dobion! Për fé mila lire, a-j na van desmila dobion; për fé desmila lire, a-j van sentmila dobion; për fé sentmila lire a-j va ‘n milion ëd dobion …e i soma mach ancora a sentmila lire…
Mè pare a lo vardava ‘ncantà pensand che nòno a dèissa ij numer e a ‘rpetia come ‘n papagal: - Për fè sentmila lire, a-j va ‘n milion ëd dobion!   - Nòno, man man che le cifre a aumentavo, a slargava sempre ‘d pi j’eui e a fasìa la vos pi gròssa.  – E ora fà atension: për fè ‘n milion ëd lire, a-j van des milion ëd dobion. Ma ti ‘t sas vàire ch’a val un miliard? Mila milion! E alora: moltiplica ij des milion ëd dobion për mila e ‘t l’avras: des miliard ëd dobion! - Mè pare, tut ëstupì a l’ha arbatù –
Un miliard ëd lire a l’è des miliard ëd dobion! -Nòno a sta mira a l’era aussasse drit, përchè le vache già stofie a l’avìo piantà lì ‘d bruté e adasiòt a l’è ancaminasse vers ca. Garghe le vache a j’andasìo apress su për la riva dël pra e mè pare daré, a-j tocava col baston.
Na giràndola ‘d nùmer a-j virolava ‘n testa e tra ‘d chiel as ciamava se sòpare, ch’a l’avia fàit, serios parej, tuta la séira ‘d cont, a vorìa për dabon caté l’Italia! L’indoman sèira, a l’istessa ora, nòno, sò fieul e le vache, a j’ero torna ant l’istess pòst, e le vache a ‘ndasìo e a ‘vnisìo an sa e ‘n la a sërché d’erba andova a-i na i-era.
-Alora, -a l’ha continuà nòno- për fè un miliard ëd lire, a-i van des miliard ëd dobion!  Ora scota bin – a l’ha dije nòno ch’a l’avìa torna tirà fora ‘l dobion dal sacocin e a lo stimava sopatandlo ant la man drita – un dobion  a pèisa des grama; mila dobion, desmila grama, ch’a l’è come dì: des chilo ò ‘n miria; desmila dobion a fan des mìria, un quintal; sentmila dobion a fan sent mìria, des quintaj, na tonelà; un milion ëd dobion, mila
mìria, sent quintaj, des tonelà; un miliard ëd dobion, a l’è mila vòlte tant; alora  moltiplica për mila e a fa desmila tonelà!
-Desmila tonelà ëd dobion!
a l’ha dit mé pare. – E come fé carieje?  A basta pa ‘n carton…-
Oh pòr fieul ! Auto che ‘n carton!… -e j’euj nèir da foin ëd nòno a rijìo ‘d gust.   Ant col mentre giù a val a-i passava ‘l treno ch’a rivava da ‘n Fransa e a vardelo da mila méter d’aotëssa, a smijava ‘n long bindel nèir.
Varda lagiù ‘l treno! –a l’ha dit nòno – e sent bin: Un vagon a l’ha la portà da des a dodes tonelà, ma contomne mach des.
Alora: dividoma për des le nòstre desmila tonelà ‘d dobion e a fan mila!  Tut somà, mè car, a-j va ‘n treno ‘d mila vagon për porteje.
Mè pare cola neuit a l’ha sugnalo col treno longh, longh ëd mila vagon, carià ‘d sòld…  A l’era ‘l seugn ëd tuti ij pòver…
Ebin, la tersa sèira, a la calà dël sol, pare e fieul a j’ero torna là.
Ma, papà, përchè ‘t vorerie catè l’Italia, it podrie pa caté tante vache? - E nòno a l’ha ‘ncaminà ‘l cont dle vache: -Na vaca a fa sent lire… des vache, mila lire… e conta e conta, an sla fin, con tut col treno ‘d dobion a l’avria podù catè: des milion ëd vache !
(A l’è pa da stupisse s’a savia fè bin ij sò cont për “caté,” an efet as ciamava pròpi “ Gep Caté” mè nòno!)
Ma a basterìo pa tuti ij pra dle montagne për larghè ste vache!
A l’ha dije mè pare.
Già che a basterìo pa pì, a j’andrìa un pra longh, longh fin-a al mar, e peui al pòst dël mar a j’andria ancora ‘d pra con tanta erba…
E dl’eva dël mar cò fene? – a l’ha dije mè pare, e nòno ch’a l’era già stofi a fé ‘d cont e a l’avìa na veuja mata dë schersè, con na sopatà dë spale a l’ha concludù: - L’eva dël mar?..
Campela an Dòira !!!…

Sant’ Antòni dël crinet

A-i era na vòlta ‘n marghé ch’a l’avìa neuv vache, tute bele grasse da fè l’inghicio a tuti ij marghè dla montagna ‘d Valsusa.  Ebin, va a savèj come a l’è capità: a van pa a ciapesse ‘n mal? Un-a apress l’àutra a son chërpaje tute neuv e ‘l marghé, ch’a l’avìa mach cola arsorsa lì, a l’è andà ‘n boleta. Pià da la disperassion, a girava për ij bosch come n’ànima ‘n pen-a; na sèira ch’a l’era pì disprà che ‘l sòlit, a l’è fërmasse dë dnans a’n pilonèt, un-a ‘d cole caplëtte ‘ndoa a-i son piturà vàire figure ‘d sant da na banda e da l’àutra dla Madòna dij set dolor.
Chiel a varda con compassion la Mare ‘d Nosgnor e a-j dis:
-Ti…it n’has già fin ch’it veule…- peui as vira vers un dij doi sant e a –j fa: -Ti …va a savèj chi ch’it ses, mi ‘t conòsso pa vàire …e peui a-j dis a l’àutr ëd front; ma ti ch’it ses lì piturà con un crinèt, ëd bestie dovrìe tansipòch antendëtne, it peule pròpi pa deje na man a sto pòvr òm-?…
Dit lòn, a vira ij garèt për artorness-ne a ca, ma, fait na senten-a ‘d méter, a vëd, an sël   truch dël prà anluminà da la lun-a, un forësté ch’a-j ëvnisìa ancontra. Mai vistlo, chissà chi a podìa esse!… Chiel-sì, ch’a l’avìa franch l’ària ‘d vorèje fé doe ciance, a lo saluta:- Bon-a neuit-!
-Bon-a neuit! -,a-j rëspond l’àutr.
Che bela lun-a èh ?-. a dis ël forësté për taché boton.-Bò!-,a-j fa l’òm,-a sarà pro bela, ma për mi... da na paròla a l’àutra l’òm për ësfoghesse, a-j conta tuta soa disgrassia: ch’a j’ero mòrtje le vache…ch’a l’avìa gnanca pì da vive…e via fòrt. Ël forësté, ch’a smiava esse un ch’a la savèissa longa, a studia ‘n pòch e peui a-j dis: - A l’è pròpi capitavla gròssa, fé corage…vardé, miraco mi i peus deve na man-.

-Oh, la bela!-a fa l’òm ëstralunà.
-Mi i podrìa rimpiasseve le neuv vache-, a continua ‘l forëstè,-disoma che’v j’amprësto për tre ani, peui, da si tre ani a stassèira, a mesaneuit an ponta, is troveroma torna ambelessì.
Se voi savreve rësponde a neuv mie domande, alora le vache a saran vòstre për sempre, dësnò, gnun përdon, mi i sarai padron ëd pieve tute le bestie.
-E parèj ël marghé e ‘l forësté a l’han fàit ël contrat con na strenzùa ‘d man al ciair ëd la lun-a
-D’acòrdi-?
-D’acòrdi-!
L’indoman matin ël marghé che a pensava d’avéj mach fàit un seugn, as vëd rivé le neuv vache
për dabon e da lì a l’è ‘ncaminà  soa furtun-a.   Le vache, tute pronte, ant ël gir ëd pòche sman-e, a l’han fàit un-a apress l’àutra neuv bej  bocin e l’ann dòp, torna e ‘l ters ann la stala dël marghé a l’era pien-a ‘d bestie.
Bon da capì che ‘l marghé a l’era tut sodisfàit  che j’afè a j’andèisso torna për drit, ma tre ani a son passà ‘n pressa e s’avzin-a la lun-a d’Agost: prim quart …lun-a pien-a…   Cola sèira a piuvìa, a tronava e la lun-a pien-a gnun a l’ha vistla.
Ël marghé, ch’a l’avìa bon-a fiusa ant ël sant dël crinèt piturà ‘n sël pilon, a pensa bin ch’a sia mej ghicesse ant la nicia, sia për butesse a sosta da la pieuva come për sentse pì davzin a sò protetor,
Sant’Antòni tut ëscrostà, a l’avìa ancora n’euj bon për guernelo. A  mesaneuit, ël foresté as na riva pontual e as buta ciamé fòrt: - Michél! Andova i seve Michél-!? I son sì ant la nicia-!
Ël forësté, sicur che ’l marghé a reistèissa ambarassà a rësponde a soe domande, a ciama:
-I seve pront-?
-Sicura ch’i son pront -!
Alora chiel, portand le man a la boca, com as costuma fé an montagna për fesse sente mej, a-j crìja fòrt:
-Còs veul-lo dì “un”-?
-Un!Un l’è mej dësnà che digiun!
-Còs veul-lo dì “doi”-?
-Doi ! Mi e voi-!
-Còs veul-lo di “tre”-?
-Tre!Tre piòte a lë scagn a l’è setesse da re!-
-Còs veul –lo dì quat-?
-Quat! Quat roe al cher as peul carié da mat-!
Ël forësté, stupì che l’òm a savèissa anprovisé tich-tach le rëspòste, a ‘ncamin-a  a dubité ch’a-i sia sota quàich  misteri; alora a-j fa:
-Ma i seve pa voi Michél-!
-Sì che i son mì Michél-!
-E “sinch” còs veul-lo dì-?
-Sinch! Sinch dil për man ch’a vërtojo tut ël di-!
-Ma i seve pa voi  Michél-!
-Si che i son mi Michél-!
-Còs veul –lo dì “ses”-?
-Ses! Ses avocat për difende na càusa at mangio mes - !
-Ma i  seve pa voi Michél-!
-Sicura che i son mi Michél-!
-Còs veul –lo dì “set”-?
-Set! Set di dla sman-a për fé viré la roa, mi fas viré la mia ti fa viré la toa-!
-Ma a l’è pa possibil seve pa voi Michél-!
-Bon da capì che i son mi Michél--Còs veul-lo di “eut”-?
-Eut! Dòp ël set a-i ven l’eut, se i seve pa ‘d paròla mi iv pianto ‘n
quaranteut -!
-Cribio! I seve pro voi Michél-!
-Già che i son mi Michél -!
Ël forestè, ch’a l’era sla riva, pròpi dë dnans al pilon, a sta ciùto ‘n moment, peui con na vos ch’a smiava cola dël diav a crìja:
-Còs veul-lo dì “ neuv”-?..
An col midem moment na lòsnà a l’ha squarsà ‘l  cel e ‘l tron a l’è rubatà pròpi ‘n sla riva.
Un ciairor niss a l’ha ‘n luminà la neuit e tut antorn a l’è spatarasse na spussa ‘d sofro.
L’òm, quacià ‘nt la nicia, tut ësburdì, quand a l’è arpiasse, a l’ha
aussà ij’euj vers  S. Antòni e con na vos ch’ a-i tërmolava ‘n boca a l’ha dije:
-I chërdo pro che i seve ‘l protetor ëd le bestie…pa mach le vache…
ma i l’eve fin-a salvame mi…

Torna ai contenuti | Torna al menu